powrót

Jesteś tutaj: Strona główna \ Artykuły \ Jak opracować indywidualny program edukacyjno – terapeutyczny ?

Jak opracować indywidualny program edukacyjno – terapeutyczny ?

18:50 20-03-2012

Dla kogo: Nauczyciele

Indywidualny program edukacyjno – terapeutyczny krok po kroku

Zasada nadrzędna: Bądź refleksyjny na każdym etapie pracy.

Jak opracować indywidualny program edukacyjno – terapeutyczny ?
IPET  krok po kroku
Zasada nadrzędna: Bądź refleksyjny na każdym etapie pracy.
Krok 1
Zapoznaj się z obowiązującymi przepisami
Krok 2
Poznaj swego ucznia
Krok 3
Szukaj sojuszników. Pamiętaj, że pracujesz w zespole.
Krok 4
Zredaguj program
Krok 5
Oceniaj swoją pracę, koryguj, dostosowuj – program winien zmieniać się wraz uczniem.
Dokument zwany indywidualnym programem edukacyjno-terapeutycznym służy określonym celom. Ma zawierać opis działań, które doprowadzą do rozwoju naszego wychowanka. Jest to uczeń określany jako uczeń o specjalnych potrzebach edukacyjnych z określoną niepełnosprawnością. Ta niepełnosprawność ewentualnie niepełnosprawności utrudniają lub uniemożliwiają nabywanie wiedzy i umiejętności tradycyjnymi, standardowymi metodami, przy użyciu powszechnie stosowanych narzędzi, form i środków. To od nas dorosłych – naszej wiedzy, doświadczenia, zaangażowania, zależy czy taki uczeń będzie istniał pełnią swego człowieczeństwa; czy szkoła stanie się dla niego atrakcyjnym miejscem, które pozwoli „oswajać” świat w przyjaznej, radosnej atmosferze. Nie traktuj zatem tego dokumentu jako nudnej, obowiązkowej „papierologii”. Myśl o nim raczej jako o środku, który pomoże twojemu wychowankowi przejść przez życie z godnością, poczuciem własnej wartości i radości, jaką może przynieść wspólna praca nad pokonywaniem schorzenia oraz wszelkich trudności, które ze sobą niesie. Stąd nadrzędna zasada: bądź refleksyjny – stawiaj wyzwania przed uczniem, ale takie, które może pokonać; przed sobą, ale takie, które służą twojemu wychowankowi; przed rodzicami, ale takie, które dadzą im radość z sukcesów dziecka.
Pamiętaj o słowach Marii Grzegorzewskiej: nie ma kaleki – jest człowiek.
Krok 1
Uważna analiza obowiązujących dokumentów pozwoli ci określić, dla kogo należy opracować indywidualny program, co powinien zawierać, kto powinien brać udział w jego tworzeniu, jak jest rola poszczególnych członków zespołu, na jaki okres winien być zaplanowany. Dowiesz się też, kto i w jakim zakresie ma obowiązek udzielić ci pomocy w przygotowaniu tego dokumentu.
Na część pytań udzieli odpowiedzi uważna analiza rozporządzenia z dnia 17 listopada 2010 roku w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz inne rozporządzenia podpisane w tym samym dniu, zwane popularnie „pakietem poradnianym”.
 W rozporządzeniu z dnia 17 listopada 2010 roku w sprawie w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży
niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w przedszkolach, szkołach oddziałach ogólnodostępnych lub integracyjnych określono, dla jakich  grup uczniów należy opracować ipet. Są to uczniowie, którzy posiadają orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, niezależnie od typu szkoły czy placówki, w której pobierają naukę. Takie orzeczenie otrzymują uczniowie, u których stwierdzono różnego rodzaju niepełnosprawności: niewidomi i slabowidzący, niesłyszący i słabosłyszący, z upośledzeniem umysłowym, z autyzmem, z zespołem Aspergera, z niepełnosprawnością ruchowa, z afazją oraz z niepełnosprawnością sprzężoną czyli posiadający więcej niż jedna niepełnosprawność.
Kolejne rozporządzenie zawiera opis elementów, które winien zawierać program opracowany dla ucznia z niepełnosprawnością,
1. Zakres dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych ucznia
2. Rodzaj i zakres zintegrowanych działań nauczycieli i specjalistów prowadzących zajęcia z uczniem
3. Formy i metody pracy z uczniem
4. Formy, sposoby i okres udzielania uczniowi pomocy psychologiczno-pedagogicznej
5. Wymiar godzin, w którym poszczególne formy pomocy będą realizowane (ustalone przez dyrektora)
6. Działania wspierające rodziców ucznia
7. Zakres współdziałania z poradniami, specjalistycznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli, organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami.
8. Zajęcia specjalistyczne.
Warto już na tym etapie uzmysłowić sobie, że w pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych żaden nauczyciel nie jest sam. Wszelkie działania – w tym opracowanie indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego – są działaniami zespołowymi. Już ten pierwszy krok – poznawania zapisów prawa oświatowego w zakresie pracy z wychowankiem z niepełnosprawnością winien być wspólnym czytaniem i analizą.
Krok 2
Poznanie wychowanka to proces złożony. Składa się na niego osobisty kontakt z dzieckiem, analiza wszelkiej dostępnej dokumentacji ucznia, w  tym jego prac, wytworów, rozmowy z innymi nauczycielami, rodzicami oraz zgromadzenie wiedzy o określonej niepełnosprawności. Nie bez znaczenia jest też możliwość poznania środowiska domowego ucznia, choć nie zawsze istnieje taka możliwość. 
Nie wystarczy, jak niektórzy terapeuci dotychczas sądzili, poznać zakres niepełnosprawności dziecka, ale dużo więcej uwagi poświęcić rozpoznaniu jego możliwości i funkcji najmniej zaburzonych. Praca powinna opierać się na tendencjach współczesnej pedagogiki specjalnej, przejawiających się w takim podejściu do wychowania i nauczania, które przede wszystkim skierowane jest na usprawnianie funkcji najmniej zaburzonych, jak również koncentruje się na potencjalnych możliwościach i zdolnościach dziecka. Stymulowanie rozwoju, korygowanie, poprawianie nieprawidłowo funkcjonujących oraz kompensowanie, czyli równoważenie uszkodzeń lub utraconych funkcji narządów silniejszym rozwojem innych lub mniej uszkodzonych części tego samego narządu, zastępowanie jakiegoś działania, działaniem innym.
Aby wiedza ta przyjęła uporządkowany charakter należy dokonać tzw. wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia, która to stanowi podstawę diagnozy funkcjonalnej.  
Diagnoza ta:
określa poziom rozwoju w poszczególnych sferach; w przypadku dziecka z niepełnosprawnością często wskazuje również moment, w którym zatrzymał się rozwój:
dotyczy zarówno słabych, jak i mocnych stron dziecka (ukazuje jego ograniczenia, ale i możliwości)
wskazuje na zakres pomocy koniecznej dziecku do uzyskania optymalnego poziomu funkcjonowania (np. warunki oprzyrządowania lub protezowania, konieczne do kompensacji zaburzonej funkcji w określonym obszarze aktywności).
ukazuje sytuacje w codziennym życiu dziecka, podczas nauki w przedszkolu lub szkole, które można wykorzystać dla optymalizacji  rozwoju dziecka np. wpływ grupy na poziom wykonywania zadań, preferowane formy aktywności, preferowane wzmocnienia).
Diagnoza funkcjonalna określa poziom rozwoju dziecka w następujących sferach : 
funkcjonowanie społeczno-emocjonalne
rozwój poznawczy 
kompetencje komunikacyjne
motoryka i koordynacja wzrokowo-ruchowa
naśladownictwo
samodzielność i samoobsługa
Pomocą w tym zakresie służą gotowe arkusze dostępne np. na stronach internetowych Ośrodka Rozwoju Edukacji czy też w wybranych publikacjach Akademii Pedagogiki Specjalnej. Warto jednak zespołowo po analizie przykładów dobrej praktyki określić wzór takiego arkusza, który stanie się obowiązujący w danej placówce, uwzględniający udział specjalistów oraz wiedzę i doświadczenie pracujących nauczycieli.
Jak ważne jest zdobycie szerokiej wiedzy o danej niepełnosprawności niech świadczy przykładowy fakt, że w popularnych poradnikach o pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością w zakresie niedowidzenia, znajdziemy określenie, że takiego ucznia należy posadzić blisko okna. Niestety, przy niektórych schorzeniach możemy uczniowi takim usadzeniem jedynie utrudnić odbiór bodźców wzrokowych, skutecznie hamując nabywanie nowej wiedzy tym zmysłem. Każdy uczeń jest inny, choćby nazwa jego niepełnosprawności brzmiała tak samo. 
Krok 3
Sojusznicy to słowo określające wszystkich, których łącza wspólne działania służące osiągnięciu celu. A jaki cel ma praca z dzieckiem z niepełnosprawnością, której graficznym zapisem jest indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny? Cel jest jeden: umożliwienie uczniowi jak najlepszego funkcjonowania teraz oraz w przyszłości.
Tak więc ważne jest, aby program zawierał w sobie naukę przede wszystkim tych umiejętności, z których uczeń będzie mógł korzystać w życiu codziennym. 
Sojusznicy w tej pracy to wszyscy, którzy zaangażowani są zawodowo, społecznie, emocjonalnie w kontakty z dzieckiem z niepełnosprawnością: rodzice, nauczyciele, terapeuci, lekarze, wolontariusze. Ale to także dyrektor szkoły czy placówki, doradca metodyczny czy ewentualny sponsor. 
To wszyscy ci, którzy pozwolą nam jak najpełniej wspomagać rozwój ucznia, wspierać jego rodzinę, a nam samym najefektywniej wykonać zadania nauczyciela. 
Jak już wspominano, na wszystkich etapach pracy z uczniem z niepełnosprawnościa pracujemy zespołowo, wspierając się wzajemnie swoją wiedzą, doświadczeniem, ale też dzieląc się wątpliwościami i rozterkami.
Krok 5
Poniżej znajduje się przykładowa struktura programu. 
Część pierwsza to tzw. metryczka czyli  określenie adresata programu, jego wieku, numeru orzeczenia i rodzaju niepełnosprawności. Ponadto winna zawierać przedstawiać skład członków zespołu, ich podpisy oraz akceptacje dyrektora placówki.
Część druga ma charakter merytoryczny.  
Indywidualny program dla ucznia niepełnosprawnego łączy dwie funkcje: edukacyjną i terapeutyczną.
W zakresie funkcji edukacyjnej indywidualny program może być:
1) adaptacją podstawy programowej do możliwości uczniów z niepełnosprawnością
a) w minimalnym zakresie, ograniczoną do uwag związanych z dysfunkcją ucznia, która nie wiąże się z obniżeniem wymagań (szczególnie na I etapie edukacyjnym),
b) w znacznym zakresie, kiedy stopień dysfunkcji ucznia uniemożliwia realizowanie treści programowych i wymaga większych modyfikacji, zarówno w zakresie treści, jak i sposobu realizacji, a także konieczności dodatkowych działań wspomagających. 
2) całkowicie autorskim programem zawierającym treści nauczania, metody i formy pracy na poszczególnych, bądź wszystkich przedmiotach lub obszarach edukacyjnych,  dostosowany do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia.
W zakresie funkcji terapeutycznej indywidualny program edukacji powinien zawierać:
działania mające na celu nawiązanie z uczniem pozytywnego kontaktu emocjonalnego (np. poprzez pozytywne wzmacnianie nawet niewielkich jego postępów), 
usprawnianie zaburzonych funkcji, 
kompensowanie braków, 
wspieranie rozwoju umysłowego i społecznego ucznia poprzez rewalidację w formie m.in. gimnastyki korekcyjnej, rehabilitacji ruchowej, logopedii, nauki alternatywnych metod komunikacji, stymulacji polisensorycznej,
rozwijanie procesów poznawczych, 
eliminowanie zachowań niepożądanych,
oraz inne formy terapii, np. hydroterapię, hipoterapię, muzykoterapię itp. 
Przygotowując redakcję programu w zakresie własnego przedmiotu należy pamiętać o podstawowych zasadach:
zasady gruntownej znajomości dziecka i przychodzenia mu z racjonalną specjalistyczną pomocą
zasady dostosowania poczynań do możliwości i potrzeb dziecka oraz warunków środowiskowych
zasady indywidualizacji wymagań, doboru metod, środków dydaktycznych, tempa pracy
zasady przystępności treści nauczania, stopniowania trudności
zasady wszechstronnej poglądowości i przykładu
zasady zintegrowanego oddziaływania specjalistów, spójności wiedzy 
i umiejętności wiązania teorii z praktyką
zasady trwałości osiągnięć, umiejętności korzystania z nich i dalszego ich doskonalenia
zasady systematyczności
zasady aktywnego i świadomego udziału dziecka w procesie rewalidacji, rehabilitacji i stymulacji
Cele: 
Głównym celem edukacji jest rozwijanie autonomii ucznia niepełnosprawnego, jego personalizacja oraz socjalizacja, a także – w ramach posiadanych przez niego realnych możliwości – wyposażenie w takie umiejętności i wiadomości aby :
mógł porozumiewać się z otoczeniem w komunikatywny sposób, 
zdobył maksymalną niezależność życiową w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, 
był zaradny w życiu codziennym adekwatnie do własnego, indywidualnego poziomu sprawności i umiejętności,
miał poczucie sprawczości, 
mógł uczestniczyć w różnych formach życia społecznego na równi z innymi członkami danej zbiorowości,
znał i przestrzegał ogólnie przyjętych norm współżycia społecznego, zachowując przy tym prawo do swojej inności, 
Ponadto cele ogólne winny skupiać się na kształtowaniu prawidłowej postawy ciała, rozwijaniu motorycznych możliwości ucznia i doskonaleniu naturalnych czynności ruchowych.
Prawidłowo skonstruowany program  usprawniania powinien obejmować wszystkie sfery rozwojowe dziecka:
- percepcyjną
- motoryczną
- poznawczą
- społeczno – emocjonalną
Program stymulacji sfery percepcyjnej powinien zawierać ćwiczenia z zakresu:
- naśladowania
- percepcji wzrokowej
- percepcji słuchowej
- percepcji węchowej, dotykowej, smakowej
Program stymulacji sfery motorycznej obejmuje ćwiczenia:
- motoryki małej
- motoryki dużej
- koordynacji wzrokowo – ruchowej
Stymulacja sfery poznawczej to:
- rozwijanie umiejętności komunikacji
- doskonalenie znajomości schematu własnego ciała
- doskonalenie orientacji przestrzennej
- doskonalenie orientacji w czasie
- ćwiczenie umiejętności matematycznych
Program stymulacji społeczno – emocjonalnej:
-      ma zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa i akceptacji, 
-      uczyć właściwych zachowań społecznych, 
-      kształtować poczucie własnej tożsamości, 
-      uczyć wyrażania własnych potrzeb, 
-      uczyć i doskonalić samoobsługę.
Przykładowe formułowanie celu głównego z przełożeniem na cel szczegółowy:
Cel główny: rozwijanie percepcji wzrokowej
Cel szczegółowy: dobieranie przedmiotów, dobieranie obrazków
Cel główny: usprawnianie grafomotoryki
Cel szczegółowy: ćwiczenia w rysowaniu szlaczków, nauka pisania po śladzie, ćwiczenia w odwzorowywaniu.
Formy zajęć:
rewalidacyjne
resocjalizacyjne,
inne odpowiednie ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne ucznia (np. logopedyczne, korekcyjno-kompensacyjne, socjoterapeutyczne).
Wymiar godzin tych zajęć określa dyrektor szkoły, określając jednocześnie okres ich trwania.
Metody pracy :
W zależności od rodzaju niepełnosprawności. Ogólna zasada – stosowanie metod opartych na działaniu, konkretach, bliskiej i znanej uczniowi rzeczywistości.
Metody wspierające: Weroniki Sherborne, kinezjologii edukacyjnej, ośrodków pracy. Integracji Sensorycznej.
Działania wspierające rodziców ucznia
Mogą one występować w formie bardzo konkretnych zapisów. Np. udostępnienie literatury, zawiązanie grup wsparcia rodziców uczniów z określoną niepełnosprawnością, pomoc w załatwianiu formalności dotyczących różnych sytuacji wychowanka itp.
Zakres współdziałania z poradniami, specjalistycznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli, organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami może obejmować edukację nauczycieli w zakresie pracy z uczniem z niepełnosprawnością, pomoc merytoryczna w dostępie do źródeł wiedzy o możliwościach zastosowania nowoczesnych technik wspierania procesu edukacyjno-terapeutycznego czy też poszukiwanie źródeł finansowego wsparcia rodziny np. w formie turnusów rehabilitacyjnych.
Krok 5
Oceniaj swoją pracę, koryguj, dostosowuj – program winien zmieniać się wraz uczniem.
Program nie jest dokumentem niezmiennym. Nawet jeśli zostanie przygotowany na okres trzech lat czyli całego etapu edukacyjnego, to podlega ocenie efektywności przynajmniej dwa razy w ciągu każdego roku, zgodnie z rozporządzeniem, o którym mowa powyżej.
Może się okazać, że zapisane przez nas cele nie zostały osiągnięte w pełni lub też niektóre formy pracy okazały się mało skuteczne. Może zaplanowane działania wspierające rodziców ucznia okazały się mało skuteczne i stoją przed nami w tym zakresie nowe działania? Bądź tez wprost przeciwnie: uczeń osiągnął w niektórych sferach wyższy niż przewidywany etap rozwoju i należy wyznaczyć nowe cele. 
Uważna obserwacja postępów, zastoju bądź regresów naszego wychowanka winna skutkować zmianami w tym programie, adekwatnymi do aktualnych potrzeb.
Wracamy zatem do zasady nadrzędnej: bądź refleksyjny na każdym etapie pracy z dzieckiem z niepełnosprawnościZasada nadrzędna: Bądź refleksyjny na każdym etapie pracy.

Krok 1 Zapoznaj się z obowiązującymi przepisami

Krok 2 Poznaj swego ucznia

Krok 3 Szukaj sojuszników. Pamiętaj, że pracujesz w zespole.

Krok 4 Zredaguj program

Krok 5 Oceniaj swoją pracę, koryguj, dostosowuj – program winien zmieniać się wraz uczniem.

Dokument zwany indywidualnym programem edukacyjno-terapeutycznym służy określonym celom. Ma zawierać opis działań, które doprowadzą do rozwoju naszego wychowanka. Jest to uczeń określany jako uczeń o specjalnych potrzebach edukacyjnych z określoną niepełnosprawnością. Ta niepełnosprawność ewentualnie niepełnosprawności utrudniają lub uniemożliwiają nabywanie wiedzy i umiejętności tradycyjnymi, standardowymi metodami, przy użyciu powszechnie stosowanych narzędzi, form i środków. To od nas dorosłych – naszej wiedzy, doświadczenia, zaangażowania, zależy czy taki uczeń będzie istniał pełnią swego człowieczeństwa; czy szkoła stanie się dla niego atrakcyjnym miejscem, które pozwoli „oswajać” świat w przyjaznej, radosnej atmosferze. Nie traktuj zatem tego dokumentu jako nudnej, obowiązkowej „papierologii”. Myśl o nim raczej jako o środku, który pomoże twojemu wychowankowi przejść przez życie z godnością, poczuciem własnej wartości i radości, jaką może przynieść wspólna praca nad pokonywaniem schorzenia oraz wszelkich trudności, które ze sobą niesie. Stąd nadrzędna zasada: bądź refleksyjny – stawiaj wyzwania przed uczniem, ale takie, które może pokonać; przed sobą, ale takie, które służą twojemu wychowankowi; przed rodzicami, ale takie, które dadzą im radość z sukcesów dziecka.

Pamiętaj o słowach Marii Grzegorzewskiej: nie ma kaleki – jest człowiek.

Krok 1

Uważna analiza obowiązujących dokumentów pozwoli ci określić, dla kogo należy opracować indywidualny program, co powinien zawierać, kto powinien brać udział w jego tworzeniu, jak jest rola poszczególnych członków zespołu, na jaki okres winien być zaplanowany. Dowiesz się też, kto i w jakim zakresie ma obowiązek udzielić ci pomocy w przygotowaniu tego dokumentu.

Na część pytań udzieli odpowiedzi uważna analiza rozporządzenia z dnia 17 listopada 2010 roku w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz inne rozporządzenia podpisane w tym samym dniu, zwane popularnie „pakietem poradnianym”.

W rozporządzeniu z dnia 17 listopada 2010 roku w sprawie w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w przedszkolach, szkołach oddziałach ogólnodostępnych lub integracyjnych określono, dla jakich  grup uczniów należy opracować ipet. Są to uczniowie, którzy posiadają orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, niezależnie od typu szkoły czy placówki, w której pobierają naukę. Takie orzeczenie otrzymują uczniowie, u których stwierdzono różnego rodzaju niepełnosprawności: niewidomi i slabowidzący, niesłyszący i słabosłyszący, z upośledzeniem umysłowym, z autyzmem, z zespołem Aspergera, z niepełnosprawnością ruchowa, z afazją oraz z niepełnosprawnością sprzężoną czyli posiadający więcej niż jedna niepełnosprawność.

Kolejne rozporządzenie zawiera opis elementów, które winien zawierać program opracowany dla ucznia z niepełnosprawnością,

1. Zakres dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych ucznia

2. Rodzaj i zakres zintegrowanych działań nauczycieli i specjalistów prowadzących zajęcia z uczniem

3. Formy i metody pracy z uczniem

4. Formy, sposoby i okres udzielania uczniowi pomocy psychologiczno-pedagogicznej

5. Wymiar godzin, w którym poszczególne formy pomocy będą realizowane (ustalone przez dyrektora)

6. Działania wspierające rodziców ucznia

7. Zakres współdziałania z poradniami, specjalistycznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli, organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami.

8. Zajęcia specjalistyczne.

Warto już na tym etapie uzmysłowić sobie, że w pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych żaden nauczyciel nie jest sam. Wszelkie działania – w tym opracowanie indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego – są działaniami zespołowymi. Już ten pierwszy krok – poznawania zapisów prawa oświatowego w zakresie pracy z wychowankiem z niepełnosprawnością winien być wspólnym czytaniem i analizą.

Krok 2

Poznanie wychowanka to proces złożony. Składa się na niego osobisty kontakt z dzieckiem, analiza wszelkiej dostępnej dokumentacji ucznia, w  tym jego prac, wytworów, rozmowy z innymi nauczycielami, rodzicami oraz zgromadzenie wiedzy o określonej niepełnosprawności. Nie bez znaczenia jest też możliwość poznania środowiska domowego ucznia, choć nie zawsze istnieje taka możliwość. 

Nie wystarczy, jak niektórzy terapeuci dotychczas sądzili, poznać zakres niepełnosprawności dziecka, ale dużo więcej uwagi poświęcić rozpoznaniu jego możliwości i funkcji najmniej zaburzonych. Praca powinna opierać się na tendencjach współczesnej pedagogiki specjalnej, przejawiających się w takim podejściu do wychowania i nauczania, które przede wszystkim skierowane jest na usprawnianie funkcji najmniej zaburzonych, jak również koncentruje się na potencjalnych możliwościach i zdolnościach dziecka. Stymulowanie rozwoju, korygowanie, poprawianie nieprawidłowo funkcjonujących oraz kompensowanie, czyli równoważenie uszkodzeń lub utraconych funkcji narządów silniejszym rozwojem innych lub mniej uszkodzonych części tego samego narządu, zastępowanie jakiegoś działania, działaniem innym.

Aby wiedza ta przyjęła uporządkowany charakter należy dokonać tzw. wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania ucznia, która to stanowi podstawę diagnozy funkcjonalnej.  

Diagnoza ta:

określa poziom rozwoju w poszczególnych sferach; w przypadku dziecka z niepełnosprawnością często wskazuje również moment, w którym zatrzymał się rozwój:

dotyczy zarówno słabych, jak i mocnych stron dziecka (ukazuje jego ograniczenia, ale i możliwości)

wskazuje na zakres pomocy koniecznej dziecku do uzyskania optymalnego poziomu funkcjonowania (np. warunki oprzyrządowania lub protezowania, konieczne do kompensacji zaburzonej funkcji w określonym obszarze aktywności).

ukazuje sytuacje w codziennym życiu dziecka, podczas nauki w przedszkolu lub szkole, które można wykorzystać dla optymalizacji  rozwoju dziecka np. wpływ grupy na poziom wykonywania zadań, preferowane formy aktywności, preferowane wzmocnienia).

Diagnoza funkcjonalna określa poziom rozwoju dziecka w następujących sferach : 

funkcjonowanie społeczno-emocjonalne

rozwój poznawczy 

kompetencje komunikacyjne

motoryka i koordynacja wzrokowo-ruchowa

naśladownictwo

samodzielność i samoobsługa

Pomocą w tym zakresie służą gotowe arkusze dostępne np. na stronach internetowych Ośrodka Rozwoju Edukacji czy też w wybranych publikacjach Akademii Pedagogiki Specjalnej. Warto jednak zespołowo po analizie przykładów dobrej praktyki określić wzór takiego arkusza, który stanie się obowiązujący w danej placówce, uwzględniający udział specjalistów oraz wiedzę i doświadczenie pracujących nauczycieli.

Jak ważne jest zdobycie szerokiej wiedzy o danej niepełnosprawności niech świadczy przykładowy fakt, że w popularnych poradnikach o pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością w zakresie niedowidzenia, znajdziemy określenie, że takiego ucznia należy posadzić blisko okna. Niestety, przy niektórych schorzeniach możemy uczniowi takim usadzeniem jedynie utrudnić odbiór bodźców wzrokowych, skutecznie hamując nabywanie nowej wiedzy tym zmysłem. Każdy uczeń jest inny, choćby nazwa jego niepełnosprawności brzmiała tak samo. 

Krok 3

Sojusznicy to słowo określające wszystkich, których łącza wspólne działania służące osiągnięciu celu. A jaki cel ma praca z dzieckiem z niepełnosprawnością, której graficznym zapisem jest indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny? Cel jest jeden: umożliwienie uczniowi jak najlepszego funkcjonowania teraz oraz w przyszłości.

Tak więc ważne jest, aby program zawierał w sobie naukę przede wszystkim tych umiejętności, z których uczeń będzie mógł korzystać w życiu codziennym. 

Sojusznicy w tej pracy to wszyscy, którzy zaangażowani są zawodowo, społecznie, emocjonalnie w kontakty z dzieckiem z niepełnosprawnością: rodzice, nauczyciele, terapeuci, lekarze, wolontariusze. Ale to także dyrektor szkoły czy placówki, doradca metodyczny czy ewentualny sponsor. 

To wszyscy ci, którzy pozwolą nam jak najpełniej wspomagać rozwój ucznia, wspierać jego rodzinę, a nam samym najefektywniej wykonać zadania nauczyciela. 

Jak już wspominano, na wszystkich etapach pracy z uczniem z niepełnosprawnościa pracujemy zespołowo, wspierając się wzajemnie swoją wiedzą, doświadczeniem, ale też dzieląc się wątpliwościami i rozterkami.

Krok 4

Poniżej znajduje się przykładowa struktura programu. 

Część pierwsza to tzw. metryczka czyli  określenie adresata programu, jego wieku, numeru orzeczenia i rodzaju niepełnosprawności. Ponadto winna zawierać przedstawiać skład członków zespołu, ich podpisy oraz akceptacje dyrektora placówki.

Część druga ma charakter merytoryczny.  

Indywidualny program dla ucznia niepełnosprawnego łączy dwie funkcje: edukacyjną i terapeutyczną.

W zakresie funkcji edukacyjnej indywidualny program może być:

1) adaptacją podstawy programowej do możliwości uczniów z niepełnosprawnością

a) w minimalnym zakresie, ograniczoną do uwag związanych z dysfunkcją ucznia, która nie wiąże się z obniżeniem wymagań (szczególnie na I etapie edukacyjnym),

b) w znacznym zakresie, kiedy stopień dysfunkcji ucznia uniemożliwia realizowanie treści programowych i wymaga większych modyfikacji, zarówno w zakresie treści, jak i sposobu realizacji, a także konieczności dodatkowych działań wspomagających. 

2) całkowicie autorskim programem zawierającym treści nauczania, metody i formy pracy na poszczególnych, bądź wszystkich przedmiotach lub obszarach edukacyjnych,  dostosowany do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia.

W zakresie funkcji terapeutycznej indywidualny program edukacji powinien zawierać:

działania mające na celu nawiązanie z uczniem pozytywnego kontaktu emocjonalnego (np. poprzez pozytywne wzmacnianie nawet niewielkich jego postępów), 

usprawnianie zaburzonych funkcji, 

kompensowanie braków, 

wspieranie rozwoju umysłowego i społecznego ucznia poprzez rewalidację w formie m.in. gimnastyki korekcyjnej, rehabilitacji ruchowej, logopedii, nauki alternatywnych metod komunikacji, stymulacji polisensorycznej,

rozwijanie procesów poznawczych, 

eliminowanie zachowań niepożądanych,

oraz inne formy terapii, np. hydroterapię, hipoterapię, muzykoterapię itp. 

Przygotowując redakcję programu w zakresie własnego przedmiotu należy pamiętać o podstawowych zasadach:

zasady gruntownej znajomości dziecka i przychodzenia mu z racjonalną specjalistyczną pomocą

zasady dostosowania poczynań do możliwości i potrzeb dziecka oraz warunków środowiskowych

zasady indywidualizacji wymagań, doboru metod, środków dydaktycznych, tempa pracy

zasady przystępności treści nauczania, stopniowania trudności

zasady wszechstronnej poglądowości i przykładu

zasady zintegrowanego oddziaływania specjalistów, spójności wiedzy 

i umiejętności wiązania teorii z praktyką

zasady trwałości osiągnięć, umiejętności korzystania z nich i dalszego ich doskonalenia

zasady systematyczności

zasady aktywnego i świadomego udziału dziecka w procesie rewalidacji, rehabilitacji i stymulacji

Cele: 

Głównym celem edukacji jest rozwijanie autonomii ucznia niepełnosprawnego, jego personalizacja oraz socjalizacja, a także – w ramach posiadanych przez niego realnych możliwości – wyposażenie w takie umiejętności i wiadomości aby :

mógł porozumiewać się z otoczeniem w komunikatywny sposób, 

zdobył maksymalną niezależność życiową w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, 

był zaradny w życiu codziennym adekwatnie do własnego, indywidualnego poziomu sprawności i umiejętności,

miał poczucie sprawczości, 

mógł uczestniczyć w różnych formach życia społecznego na równi z innymi członkami danej zbiorowości,

znał i przestrzegał ogólnie przyjętych norm współżycia społecznego, zachowując przy tym prawo do swojej inności, 

Ponadto cele ogólne winny skupiać się na kształtowaniu prawidłowej postawy ciała, rozwijaniu motorycznych możliwości ucznia i doskonaleniu naturalnych czynności ruchowych.

Prawidłowo skonstruowany program  usprawniania powinien obejmować wszystkie sfery rozwojowe dziecka:

- percepcyjną

- motoryczną

- poznawczą

- społeczno – emocjonalną

Program stymulacji sfery percepcyjnej powinien zawierać ćwiczenia z zakresu:

- naśladowania

- percepcji wzrokowej

- percepcji słuchowej

- percepcji węchowej, dotykowej, smakowej

Program stymulacji sfery motorycznej obejmuje ćwiczenia:

- motoryki małej

- motoryki dużej

- koordynacji wzrokowo – ruchowej

Stymulacja sfery poznawczej to:

- rozwijanie umiejętności komunikacji

- doskonalenie znajomości schematu własnego ciała

- doskonalenie orientacji przestrzennej

- doskonalenie orientacji w czasie

- ćwiczenie umiejętności matematycznych

Program stymulacji społeczno – emocjonalnej:

-      ma zapewnić dziecku poczucie bezpieczeństwa i akceptacji, 

-      uczyć właściwych zachowań społecznych, 

-      kształtować poczucie własnej tożsamości, 

-      uczyć wyrażania własnych potrzeb, 

-      uczyć i doskonalić samoobsługę.

Przykładowe formułowanie celu głównego z przełożeniem na cel szczegółowy:

Cel główny: rozwijanie percepcji wzrokowej

Cel szczegółowy: dobieranie przedmiotów, dobieranie obrazków

Cel główny: usprawnianie grafomotoryki

Cel szczegółowy: ćwiczenia w rysowaniu szlaczków, nauka pisania po śladzie, ćwiczenia w odwzorowywaniu.

Formy zajęć:

rewalidacyjne

resocjalizacyjne,

inne odpowiednie ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne ucznia (np. logopedyczne, korekcyjno-kompensacyjne, socjoterapeutyczne).

Wymiar godzin tych zajęć określa dyrektor szkoły, określając jednocześnie okres ich trwania.

Metody pracy :

W zależności od rodzaju niepełnosprawności. Ogólna zasada – stosowanie metod opartych na działaniu, konkretach, bliskiej i znanej uczniowi rzeczywistości.

Metody wspierające: Weroniki Sherborne, kinezjologii edukacyjnej, ośrodków pracy. Integracji Sensorycznej.

Działania wspierające rodziców ucznia

Mogą one występować w formie bardzo konkretnych zapisów. Np. udostępnienie literatury, zawiązanie grup wsparcia rodziców uczniów z określoną niepełnosprawnością, pomoc w załatwianiu formalności dotyczących różnych sytuacji wychowanka itp.

Zakres współdziałania z poradniami, specjalistycznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli, organizacjami pozarządowymi oraz innymi instytucjami może obejmować edukację nauczycieli w zakresie pracy z uczniem z niepełnosprawnością, pomoc merytoryczna w dostępie do źródeł wiedzy o możliwościach zastosowania nowoczesnych technik wspierania procesu edukacyjno-terapeutycznego czy też poszukiwanie źródeł finansowego wsparcia rodziny np. w formie turnusów rehabilitacyjnych.

Krok 5

Oceniaj swoją pracę, koryguj, dostosowuj – program winien zmieniać się wraz uczniem.

Program nie jest dokumentem niezmiennym. Nawet jeśli zostanie przygotowany na okres trzech lat czyli całego etapu edukacyjnego, to podlega ocenie efektywności przynajmniej dwa razy w ciągu każdego roku, zgodnie z rozporządzeniem, o którym mowa powyżej.

Może się okazać, że zapisane przez nas cele nie zostały osiągnięte w pełni lub też niektóre formy pracy okazały się mało skuteczne. Może zaplanowane działania wspierające rodziców ucznia okazały się mało skuteczne i stoją przed nami w tym zakresie nowe działania? Bądź tez wprost przeciwnie: uczeń osiągnął w niektórych sferach wyższy niż przewidywany etap rozwoju i należy wyznaczyć nowe cele. 

Uważna obserwacja postępów, zastoju bądź regresów naszego wychowanka winna skutkować zmianami w tym programie, adekwatnymi do aktualnych potrzeb.

Wracamy zatem do zasady nadrzędnej: bądź refleksyjny na każdym etapie pracy z dzieckiem z niepełnosprawnością.

Krystyna Budzianowska

Zapraszamy do dyskusji na temat artykułu na naszym facebooku


Dodaj komentarz

Nie możesz pisać komentarzy zanim się nie zalogujesz.. Logowanie tutaj.

Komentarze

Nikt nie skomentował jeszcze tej strony

Subskrybuj komentarze przez RSS na tej stronie | RSS dla wszystkich komentarzy

Zadaj pytanie

x

Zapisz się na newsletter

x