Grupa Eko-Tur Instytut Kształceni Eko-Tur Doradztwo Prawne Eko-Tur Baza Nauczycieli Edurada PrimoPsyche
powrót

Jesteś tutaj: Strona główna \ Biblioteka pedagogiczna \ O oporze przed zmianą w szkole

O oporze przed zmianą w szkole

13:53 23-01-2020

Dla kogo: Dyrektorzy , Nauczyciele

Kategoria: Rozwój osobisty

Dlaczego nie lubimy zmian? Jakie reguły kierują naszymi działaniami zachowawczymi? – wyjaśnia Marian Osiński

Reguła przekory

„Jeżeli układ znajdujący się w stanie równowagi zostanie poddany działaniu nowego czynnika zewnętrznego lub udział w działaniu poszczególnych czynników zewnętrznych ulegnie zmianie, to układ będzie dążył do zmniejszenia wpływu czynnika zewnętrznego i osiągnięcia nowego stanu równowagi, zbliżonego do stanu równowagi wyjściowej”.
Le Chatelier - Braun 

Ta zasada - znana głównie chemikom  - to jedna z podstawowych reguł równowagi  dynamicznej. Tłumaczy ona również mechanizm oporu nauczycieli w szkole poddanej wymuszonym przez rozporządzenia zmianom. Ale nie tylko nowe prawo jest źródłem zmian. W zasadzie każde wydarzenie w szkole powoduje zmianę. Nowy rok szkolny, nowe koleżanki (czasem koledzy…), nowe dzieci, czasami wreszcie najtrudniejsze – nowy dyrektor i nowy styl zarządzania. Dla nauczycieli to zmiany mniej lub bardziej trudne. Sprzeciwu wobec zmiany nie należy wiązać wyłącznie z brakiem akceptacji dla konkretnego przedsięwzięcia, ale również z mechanizmami psychologicznymi, np. z chęcią zachowania za wszelką cenę komfortu psychicznego, jaki zapewniają utarte sposoby postępowania i znane procedury działania. To powinno być dla dyrektora całkowicie zrozumiałe i traktowane jako zupełnie naturalne, wpisane w życie szkoły zjawisko. I choć wielu dyrektorów narzeka na trudności we wprowadzaniu nawet drobnych zmian organizacyjnych, to wcześniej czy później te zmiany udaje się przeprowadzić. O wiele trudniejsza jest sytuacja w przypadku wspomnianych rozporządzeń. Wprowadzane w oświacie reformy mają oczywiście swoje uzasadnienie, mają też przeciwników i zwolenników. Przez większości nauczycieli odbierane są jako zburzenia stabilizacji, jako działania wprowadzające niepotrzebne zamieszanie i wymagające większego wkładu pracy, głównie biurokratycznej. Rodzi to frustrację i narzekanie, wywołuje zachowania obronne, wycofanie, spadek motywacji – jednym słowem opór.

Jak przygotować się do pokonania oporu?

Z uwagi na - wspomniany w pierwszej części - znaczny stopień trudności procesu dokonywania zmian w szkole, kluczowe staje się dokładne przygotowanie do ich przeprowadzenia. Proces zarządzania zmianą powinien przebiegać etapowo i rozpocząć się od dokładnej analizy sytuacji w szkole.

Najskuteczniejsza powinna być metoda rosyjskiego generała Aleksandra Suworowa: "Ciężki trening, łatwa walka; łatwy trening, ciężka walka" - czyli długo przygotowywać się  - poznać dobrze „przeciwnika” (mam na myśli nie nauczycieli jako ludzi, ale jako „przeszkodę terenową”), zawrzeć odpowiednie „sojusze”, wreszcie przeanalizować i dobrać środki adekwatne do potrzeb. Przygotowując się do rozpoznania „pola walki”, zobaczmy co teoria zarządzania mówi o potencjalnych psychologicznych przyczynach przeciwstawiania się zmianom.

Profesor Arthur G. Bedeian  z Uniwersytetu w Luizjanie  wyróżnia kilka kategorii takich przyczyn  (Bedeian, A.G., Management Laureates a Collection of Autobiographical Essays, JAI Press LTD, 2001)

1. Zaściankowość i dbałość o własne dobro
- poczucie zagrożenia własnych umiejętności i kompetencji (np. cyfryzacja)
- poczucie zagrożenia dotąd zajmowanej pozycji (np. wobec rodziców)
2. Nieporozumienia i brak zaufania
- brak dostatecznej informacji
- błędy w informacji
- ogólna atmosfera braku zaufania panująca w szkole
- nieprawidłowe relacje interpersonalne
3. Nieprawidłowe ocenianie sytuacji
- niedostrzeganie korzyści
- niewłaściwa ocena zmiany (uważanej za złą lub źle przemyślaną)
- konformizm
4. Mała tolerancja wobec zmiany
- obawianie się nieznanego
- obawy przed porażką
- lęk przed kompromitacją
- niechęć do eksperymentowania w ogóle
- przywiązanie do tradycji
- ogólna niechęć do "pójścia do przodu"

Powyższe badania dotyczyły pracowników firm komercyjnych, ale również mogą dotyczyć nauczycieli. Warto pokusić się o znalezienie przyczyn oporu najbardziej prawdopodobnych, dominujących. W każdym przypadku będziemy przygotowywać zmianę w inny sposób – pamiętając, że jednak musimy się liczyć ze zróżnicowanymi powodami oporu każdego nauczyciela. Dlatego nie istnieje żaden gotowy zbiór zasad zarządzania zmianami ani zestaw gotowych metod działania lub wzorcowy model postępowania. Z każdą zmianą trzeba postępować indywidualnie – przygotowując się do poradzenia sobie z różnymi kategoriami powodów do oporu.

Co jeszcze może utrudniać nauczycielom wejście w zmianę? Kolejny zestaw barier  przedstawili  D.Oldroyd i T.Tiller (D. Oldroyd, T.Tiller – Change for within: an account of school based collaborative action research in Englisch secondary school Journal of Education for Teaching). Przejawiają się one:

 - w sferze materialnej (wyposażenie, fundusze) - nie wprowadza się zmian, bo nie ma pieniędzy.  Czyli nie ma gdzie, nie ma na czym, nie ma za co. Bardzo często spotykane argumenty – „będę pracował/a w szkole 8 godzin, jak będę miał/a biurko i komputer i spokój… „

 - w sferze wartości (socjologiczno-psychologiczne) – zmiany uniemożliwia mentalność ludzi w danym zawodzie (w tym przypadku nauczycielskim), czasem głęboko zakorzenione nawyki tkwią w systemie, zwłaszcza  w edukacji;

 - w sferze władzy (styl kierowania, zasady postępowania) - rutyna w sprawowaniu władzy lub niedopasowanie stylu do zmieniających się potrzeb pracowników.

Najczęściej wymieniane są bariery materialne – praktycznie rzadko możliwe do spełnienia (zwłaszcza: „a kto mi za to zapłaci” ) – choć większość zmian w szkole można przeprowadzić bez zwiększenia wydatków. Zmiana postaw, nawyków, mentalności nauczycieli jest bardzo trudna. Tu można tylko zaproponować działania według maksymy Lwa Tołstoja „Największe przeobrażenia w świecie zachodzą nie dzięki nagłym zrywom, lecz dzięki małym, niezauważalnym zmianom.”. Czyli cierpliwie i konsekwentnie przekonywać.

Najtrudniejsza jest bariera, której zniesienie w dużym stopniu zależy od nas - dyrektorów. Analiza własnego stylu kierowania i ewentualne zmiany w tym zakresie,  to pierwszy ważny krok, bo jak mówił Konfucjusz: "Tylko najmądrzejsi i najgłupsi ludzie nigdy się nie zmieniają."

Niezależnie od tego na ile powyżej opisane bariery zostaną zminimalizowane, musimy pogodzić się z faktem, że duża część (znowu indywidualna cecha każdej szkoły) naszego zespołu nie będzie nastawiona pozytywnie do wprowadzanych zmian. Opór jest naturalną sytuacją towarzyszącą zmianie. Warto więc być świadomym, jakie może przybrać formy (Robert K. Merton: Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: PWN, 2002):

Formy oporu przed zmianą:

  • Konformizm - "Robię to, co mi każą", czyli zgoda bez większego przekonania, "dla świętego spokoju",
  • Wycofywanie się - "Mnie to nie dotyczy" to odmowa przyznania, że zmiana wywrze wpływ na mnie,
  • Rytualizm - "Udaję, że robię to, co jest wymagane", czyli pozorne wprowadzanie zmian, w gruncie rzeczy ignorowanie ich, bierny opór,
  • Innowacja – "Coś się wykombinuje” jako próba obejścia zmiany,
  • Bunt - "Sprzeciwiam się, nie mam zamiaru tego robić", czyli otwarta wojna.

Żaden dyrektor nie jest w stanie samodzielnie zagwarantować powodzenia zmian. Trwałą zmianę trzeba wprowadzać wspólnie ze wszystkimi nauczycielami i pracownikami szkoły. Dlatego w fazie początkowej bardzo ważne jest rozeznanie, kto wśród nich może z nami współdziałać, pozytywnie zaangażować się w proces zmian. Słowem policzyć „nasze wojska” i je zorganizować. Nazywa się to fachowo szukaniem sojuszników zmiany. Pewna część nauczycieli jest z natury bardziej otwarta na zmiany i do nich w pierwszej kolejności powinniśmy dotrzeć, bo są dla nas naturalnym sprzymierzeńcem.

 Dokonaliśmy diagnozy sił i słabości szkoły i nauczycieli, które mogą mieć wpływ na sukces bądź porażkę wdrażania zmiany. Nie będzie więc dla nas niespodzianką zachowanie się nauczycieli. No i zdobyliśmy – mam nadzieję – nauczycieli sojuszników, którzy nam pomogą wprowadzić zmianę. Teraz możemy zacząć przygotowywać strategię zmiany, aby pokonać kolejne bariery: w rozumieniu zmiany, w jej akceptacji oraz bariery działania.

Marian Osiński - edukator Instytutu Kształcenia Eko-Tur, wcześniej szef wydziału oświaty, dyrektor szkoły. Specjalista w zakresie budowania wizerunku szkoły, tworzenia koncepcji pracy szkoły, oceniania kształtującego.

Zapraszamy do dyskusji na temat artykułu na naszym facebooku


Dodaj komentarz

Nie możesz pisać komentarzy zanim się nie zalogujesz.. Logowanie tutaj.

Komentarze

Nikt nie skomentował jeszcze tej strony

Subskrybuj komentarze przez RSS na tej stronie | RSS dla wszystkich komentarzy

Zadaj pytanie

x

Zapisz się na newsletter

x