Komunikacja jest podstawową potrzebą każdego człowieka. W szkole nabiera ona szczególnego znaczenia – to od jakości przekazu zależy, czy uczeń zrozumie treści, poczuje się bezpiecznie i będzie mógł aktywnie uczestniczyć w procesie uczenia się. Dlatego każdy nauczyciel powinien być świadomy konieczności budowania zrozumiałego komunikatu dla każdego ucznia, niezależnie od jego deficytów rozwojowych. Jednym z kluczowych narzędzi w tym obszarze jest język uniwersalny.
Edukacja włączająca a dostępność komunikacji
Praca w modelu edukacji włączającej wymaga znajomości metod i technik ułatwiających dostęp do treści kształcenia – zarówno o charakterze uniwersalnym (wskazanych dla wszystkich uczniów i stosowanych przez wszystkich nauczycieli), jak i specjalistycznym (przeznaczonych dla poszczególnych uczniów i stosowanych przez nauczycieli wspomagających oraz asystentów osób z niepełnosprawnościami).
Język uniwersalny stanowi podstawowy zasób najprostszych środków językowych, koniecznych do podejmowania kontaktów międzyludzkich i opisywania rzeczywistości. Jego celem jest zapewnienie maksymalnej zrozumiałości przekazu.
Metody komunikowania się
W pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych metody komunikowania się mogą przybierać różne formy, m.in.:
-
mowę ułatwioną – sposób mówienia z użyciem słownictwa i form gramatycznych zredukowanych do najprostszych, odnoszących się do konkretów i pozbawionych wieloznaczności. Należy jednak pamiętać o możliwym zagrożeniu zahamowaniem rozwoju językowego i poznawczego ucznia przy zbyt długim stosowaniu tej formy;
-
metodę fonogestów – komunikowanie się poprzez wspomaganie tzw. słuchania wizualnego;
-
alternatywne metody komunikacji zastępujące język dźwiękowy, takie jak używanie migów i języków migowych przez osoby głuche, komunikacyjny system wymiany obrazków (PECS), zbiory piktogramów i symboli rysunkowych stosowane w pracy z uczniami z niepełnosprawnością intelektualną oraz niepełnosprawnościami sprzężonymi.
Dobór metody powinien być zawsze dostosowany do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia.
Zasady stosowania języka uniwersalnego
Posługując się językiem uniwersalnym, warto pamiętać o kilku podstawowych zasadach:
-
sprawdzeniu wiedzy ucznia przed wprowadzeniem nowych treści;
-
upewnieniu się, że uczeń zna znaczenie słów kluczowych;
-
przedstawieniu tematu w sposób budzący zainteresowanie;
-
przeprowadzeniu ćwiczenia słownikowo-frazeologicznego przygotowującego do czytania;
-
wspólnym przeczytaniu tekstu i wyjaśnieniu niezrozumiałych pojęć;
-
udzieleniu pomocy w analizie i syntezie informacji zawartych w tekście.
Stosując język uniwersalny, należy używać słów po ich rzetelnym ustaleniu i konsekwentnie w tym samym znaczeniu. Spójność i jednoznaczność przekazu budują poczucie bezpieczeństwa oraz sprzyjają efektywnemu uczeniu się.
Komunikacja jako fundament włączania
Język uniwersalny nie jest uproszczeniem treści, lecz narzędziem umożliwiającym realny dostęp do edukacji. To dzięki niemu uczeń może aktywnie uczestniczyć w lekcji, rozumieć polecenia i budować własne kompetencje komunikacyjne.
W edukacji włączającej komunikacja nie jest dodatkiem do procesu dydaktycznego – jest jego fundamentem.
Bibliografia
-
Knopik, T., Papuda-Dolińska, B., Wiejak, K., & Krasowicz-Kupis, G. (2021). Projektowanie uniwersalne jako perspektywa metodyczna edukacji włączającej. „Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej”.
-
Czerkawska, B. (2022). Zasoby i indywidualne potrzeby uczniów w kontekście planowania i organizacji procesu dydaktycznego w klasie zróżnicowanej na poszczególnych etapach edukacyjnych.
-
Uniwersalne Projektowanie w Edukacji. Doświadczenia nauczycieli: Austria, Litwa, Polska, Finlandia – projekt Erasmus+ (2021).
