Ocena szkolna to jeden z najbardziej oczywistych, a jednocześnie najbardziej dyskutowanych elementów szkolnej rzeczywistości. Dla uczniów bywa źródłem motywacji, ale też stresu i porównań, dla nauczycieli narzędziem pracy dydaktycznej i refleksji nad skutecznością własnych działań, natomiast dla dyrektorów – podstawą analizy jakości funkcjonowania szkoły oraz świadomego wspierania jej rozwoju.
Czy jednak stopień w dzienniku rzeczywiście oddaje to, czego uczeń się nauczył? Coraz częściej pojawia się pytanie, czy tradycyjne ocenianie spełnia swoja najważniejszą rolę – wspieranie procesu uczenia? Warto więc przyjrzeć się ocenianiu nieco bliżej i zastanowić się, jak może stać się realnym wsparciem rozwoju ucznia.
Co tak naprawdę kryje się za oceną szkolną?
Przepisy prawa wskazują, że ocenianiu podlegają osiągnięcia edukacyjne oraz zachowanie ucznia. Ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega zaś na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępu w opanowaniu przez ucznia wiadomości i umiejętności w stosunku do wymagań edukacyjnych. Oznacza to, iż ocena nie polega tylko na przyznaniu stopnia, ale na systematycznym sprawdzaniu, co uczeń już potrafi, a nad czym jeszcze musi popracować w odniesieniu do określonych standardów. Standardy, czyli wymagania edukacyjne to konkretne cele, które uczeń powinien osiągnąć na danym przedmiocie, składające się z wiadomości, umiejętności i kompetencji. G. Olszowska w „O!Cena w szkole. Nieodrobione lekcje. Od przepisów do sztuki oceniania” sygnalizuje, że „dobre uczenie się wykorzystuje uczenie się poprzez realizację postawionych celów. Uczenie się bez postawionych celów jest mało skuteczne”.[1]
Prawo oświatowe – art. 44 b pkt. 5 Ustawy o systemie oświaty wyraźnie wskazuje na cele oceniania wewnątrzszkolnego: informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych(…), udzielanie uczniowi pomocy w nauce poprzez przekazanie uczniowi informacji o tym, co zrobił dobrze i jak powinien się dalej uczyć, udzielanie wskazówek do samodzielnego planowania własnego rozwoju, a także motywowanie ucznia do dalszych postępów w nauce, dostarczanie rodzicom i nauczycielom informacji o postępach i trudnościach w nauce i zachowaniu oraz szczególnych uzdolnieniach ucznia, umożliwienie nauczycielom doskonalenia organizacji i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej. Zredagowane cele oceniania w Art. 44 b uwidaczniają ocenę kształtująca, której zadaniem jest wspieranie procesu uczenia się uczniów. Ważnym elementem jest tutaj tzw. informacja zwrotna, czyli poinformowanie o tym, co już dobrze zostało zrobione, a który obszar wymaga poprawy oraz jak to zrobić.
Oceny w szkole nie tylko informują o postępach ucznia – mają tez wpływ na jego motywację do nauki. Mówiąc o motywacji możemy wyróżnić jej dwa rodzaje: motywację wewnętrzną, gdy uczeń uczy się, bo chce rozwijać umiejętności, zdobywać wiedzę, czuje satysfakcję z własnych postępów oraz motywację zewnętrzną – gdy uczeń uczy się głównie dla nagrody (stopnia) lub uniknięcia kary. Oceny mogą wspierać obie formy, ale źle stosowane częściej wzmacniają jedynie motywację zewnętrzną, czyli np. presję i stres. Ocenianie w szkole to znacznie więcej niż liczba w dzienniku. Może być narzędziem motywującym, jeśli skupia się na postępach ucznia, daje informację zwrotną i pokazuje realne możliwości rozwoju.
W przeciwnym razie może stać się źródłem stresu i lęku przed porażką.
Jednakże, żeby ocenianie naprawdę wspierało ucznia, musi być nie tylko rzetelne, ale też sprawiedliwe i przejrzyste – tak, by każdy wiedział, czego się od niego oczekuje. Warto zastanowić się, czym jest sprawiedliwość. Czy sprawiedliwość = wszystkim po równo, czy też sprawiedliwość = każdemu według możliwości? Według profesora Leszka Kołakowskiego sprawiedliwość to nie tylko przestrzeganie zasad. To także uwzględnianie kontekstu, godności człowieka i moralnej odpowiedzialności wobec innych. A co mówią przepisy prawa oświatowego? Art. 44 c Ustawy o systemie oświaty obliguje nauczyciela do indywidualizowania pracy z uczniem na zajęciach edukacyjnych odpowiednio do potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych ucznia oraz obliguje do dostosowania wymagań edukacyjnych.
Iga Tradecka
dyrektor, pedagog, nauczyciel
Bibliografia:
- Kołakowski L., O sprawiedliwości, [w:] tegoż, Mini wykłady o maxi sprawach jak o władzy, o sławie, o równości, o kłamstwie, o tolerancji, o podróżach, o cnocie, o odpowiedzialności zbiorowej, o kole fortuny, o wielkiej zdradzie i inne, Kraków 2002.
- Olszowska G., O!Cena w szkole. Nieodrobione lekcje. Od przepisów do sztuki oceniania, Kraków 2025.
- Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2025 r. poz. 881 i 1019)
[1] Gabriela Olszowska, O!Cena w szkole. Nieodrobione lekcje. Od przepisów do sztuki oceniania, Kraków 2025, s.32.
Zapraszamy na nasze szkolenia dotyczące oceniania:
