Praktyki zawodowe są dla wielu uczniów pierwszym poważnym kontaktem z rzeczywistym środowiskiem pracy. To właśnie wtedy młody człowiek ma szansę skonfrontować wiedzę zdobytą w szkole z codziennymi zadaniami wykonywanymi w przedsiębiorstwie. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy zamiast nauki zawodu praktykant zaczyna być traktowany przede wszystkim jako dodatkowa, tania siła robocza.
Ministerstwo Edukacji Narodowej przypomina, że w takiej sytuacji uczeń nie pozostaje bez możliwości działania.
Praktyka ma realizować konkretny program
Praktyczna nauka zawodu jest obowiązkowym elementem kształcenia zawodowego. Może być prowadzona m.in. u pracodawców, gdzie uczniowie poznają rzeczywiste warunki wykonywania zawodu. Jej zasadniczym celem jest zdobywanie i doskonalenie umiejętności zawodowych, a w przypadku praktyk zawodowych – zastosowanie oraz pogłębienie wiedzy i kompetencji zdobytych wcześniej podczas nauki.
Nie oznacza to więc, że pracodawca przyjmujący praktykanta otrzymuje pracownika, któremu może dowolnie przydzielać zadania.
Praktyczna nauka zawodu u pracodawcy odbywa się na podstawie umowy zawieranej między szkołą a podmiotem przyjmującym uczniów. Określa ona m.in. miejsce realizacji praktycznej nauki zawodu, jej formę, zakres i organizację.
Jeżeli uczeń regularnie wykonuje czynności niemające związku z programem kształcenia, powinno to być sygnałem zarówno dla niego, jak i dla szkoły.
Szkoła nie może wysłać ucznia na praktyki i o nim zapomnieć
Kluczową rolę odgrywa dyrektor szkoły. Jak wynika ze stanowiska przedstawionego przez wiceminister edukacji Izabelę Ziętkę, dyrektor ma obowiązek sprawowania nadzoru nad przebiegiem praktycznej nauki zawodu realizowanej u pracodawcy.
Kontrola nie musi ograniczać się do dokumentów. Szkoła może monitorować przebieg praktyk poprzez wizyty w zakładzie pracy, rozmowy z uczniami, kontakt z opiekunem praktyk lub pracodawcą, a także analizę prowadzonej dokumentacji.
To ważne zwłaszcza z punktu widzenia ucznia, który może obawiać się konfliktu z pracodawcą albo negatywnych konsekwencji zgłoszenia problemu.
Gdzie uczeń może zgłosić nieprawidłowości?
Pierwszą drogą jest szkoła. Uczeń może poinformować o problemie nauczyciela odpowiedzialnego za praktyki albo bezpośrednio dyrekcję.
MEN wskazuje ponadto, że na wniosek ucznia jego tożsamość wobec podmiotu przyjmującego na praktykę może zostać objęta tajemnicą. Jeżeli działania szkoły okażą się niewystarczające, uczeń lub jego rodzic może również skierować skargę do właściwego kuratora oświaty, który sprawuje nadzór pedagogiczny.
Jest jeszcze jedna możliwość. Gdy uczeń zostaje skierowany do wykonywania prac wykraczających poza program praktyk, sprawa może zostać zgłoszona do Państwowej Inspekcji Pracy. Jak wskazała wiceminister edukacji, podczas kontroli pracodawcy PIP ma obowiązek zachować w tajemnicy informację, że kontrola została przeprowadzona w następstwie skargi.
Szczególna ochrona małoletnich praktykantów
W przypadku uczniów niepełnoletnich dochodzi jeszcze kwestia standardów ochrony małoletnich.
Ministerstwo Edukacji Narodowej przypomina, że przygotowano specjalne wytyczne dotyczące ochrony osób małoletnich odbywających praktyczną naukę zawodu i staże uczniowskie u pracodawców. Zgodnie z przyjętymi zasadami działania pracowników zakładu powinny uwzględniać dobro małoletniego, jego potrzeby oraz prawo do traktowania z szacunkiem. Niedopuszczalne jest stosowanie wobec niego jakiejkolwiek formy przemocy.
Oznacza to, że przedsiębiorca przyjmujący ucznia bierze na siebie nie tylko obowiązki związane z realizacją programu kształcenia, ale – w przypadku osoby małoletniej – również obowiązki wynikające z przepisów dotyczących jej ochrony.
Praktykant ma zdobywać zawód, nie zastępować pracownika
Dobrze zorganizowane praktyki mogą stać się początkiem kariery zawodowej. Uczeń poznaje przedsiębiorstwo, uczy się odpowiedzialności, zdobywa doświadczenie i może sprawdzić, czy wybrany zawód rzeczywiście odpowiada jego oczekiwaniom.
Taki model działa jednak tylko wtedy, gdy praktyka pozostaje elementem procesu edukacyjnego.
Uczeń powinien wykonywać zadania służące zdobywaniu kwalifikacji przewidzianych w programie, a nie być wykorzystywany do wykonywania przypadkowych prac tylko dlatego, że w przedsiębiorstwie brakuje rąk do pracy.
Dlatego szkoła powinna interesować się praktykami nie tylko w momencie podpisywania dokumentów, lecz także podczas ich realizacji. Z kolei uczeń powinien wiedzieć, że zgłoszenie nieprawidłowości nie jest „robieniem problemów” pracodawcy. Jest sposobem reagowania wtedy, gdy praktyka przestaje spełniać swój podstawowy cel – naukę zawodu w rzeczywistych, ale jednocześnie bezpiecznych i zgodnych z programem warunkach.
Źródła
- Serwis Samorządowy PAP – „MEN: uczeń wykorzystywany na praktykach może zgłosić sprawę szkole i kuratorium”
- Ministerstwo Edukacji Narodowej – „Praktyczna nauka zawodu”
- ISAP – Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu
- Ministerstwo Edukacji Narodowej – Wytyczne do Standardów ochrony małoletnich realizujących praktyczną naukę zawodu i staże uczniowskie
