Co może wygrać z telefonem w szkole? Dwie rzeczy, których nie zastąpi żaden zakaz

„Odłóż telefon”. Nauczyciele i rodzice wypowiadają te słowa tak często, że mogłyby zostać nieoficjalnym hasłem roku szkolnego. Czasem działają od razu. Czasem uruchamiają negocjacje. Bywa też, że telefon znika pod ławką, a uwaga dziecka pozostaje dokładnie tam, gdzie była.

Warto więc obok pytania „Jak ograniczyć korzystanie z telefonu?” postawić drugie: „Co pomoże uczniowi zaangażować się w to, co dzieje się wokół niego?”

Psychologia motywacji i badania nad relacjami rówieśniczymi dostarczają ważnych wskazówek. Aktywne uczenie się, poczucie wpływu i dobre więzi zasługują na stałe miejsce w szkolnej profilaktyce cyfrowej. Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć: nie mamy podstaw, aby uznać je za bezwzględnie najskuteczniejszą metodę ograniczania telefonów u wszystkich dzieci. Mamy natomiast argumenty, by łączyć je z jasnymi zasadami i współpracą dorosłych.

W badaniu SMART Schools, opublikowanym w 2025 roku, porównano 1227 uczniów w wieku 12–15 lat z 30 angielskich szkół. W placówkach stosujących bardziej restrykcyjne zasady uczniowie korzystali z telefonów krócej podczas pobytu w szkole. Nie stwierdzono jednak lepszego dobrostanu psychicznego ani krótszego całkowitego czasu korzystania z telefonu w porównaniu ze szkołami dopuszczającymi używanie go w czasie rekreacyjnym.

Było to badanie obserwacyjne, więc nie dowodzi, że zakazy są nieskuteczne. Pokazuje natomiast ograniczenia oczekiwania, że sama szkolna regulacja rozwiąże problem obejmujący również życie poza szkołą. Autorzy wskazują na potrzebę szerszych działań angażujących uczniów, nauczycieli i rodziców. Opis wyników i rekomendacje zespołu SMART Schools.

Praktyczny wniosek? Ustalając, kiedy telefon ma być schowany, warto równocześnie zaplanować, czym wypełnimy odzyskaną przestrzeń na uwagę, rozmowę i wspólne działanie.

Psychologowie Richard Ryan i Edward Deci, twórcy teorii autodeterminacji, opisują trzy podstawowe potrzeby psychologiczne: autonomii, kompetencji i więzi. W szkolnej codzienności można je wyrazić prostymi zdaniami:

Zaspokajanie tych potrzeb wspiera motywację i dobrostan. To ważna wskazówka dla dorosłych: warto organizować naukę tak, aby uczeń doświadczał wyboru, osiągalnego wyzwania i życzliwego kontaktu. Ryan i Deci, 2000.

Do tej samej teorii odwołują się Abraham Flanigan i współautorzy przeglądu poświęconego cyfrowemu rozproszeniu podczas zajęć. Pokazują, jak ograniczać rozpraszanie z uwzględnieniem potrzeb uczących się. Publikacja dotyczy studentów, dlatego przenoszenie jej wniosków na młodszych uczniów wymaga ostrożności. Flanigan i współautorzy, 2023.

Nie oznacza to, że nauczyciel ma przez 45 minut zapewniać widowisko. Angażująca lekcja daje uczniowi coś do zrozumienia, sprawdzenia, przedyskutowania lub stworzenia. Jest na niej miejsce także na spokojne czytanie, ćwiczenie i wysiłek.

Metaanaliza Scotta Freemana i współautorów obejmująca 225 badań wykazała, że aktywne uczenie się poprawiało wyniki studentów kierunków ścisłych, przyrodniczych i technicznych oraz zmniejszało ryzyko niezaliczenia kursu w porównaniu z tradycyjnym wykładem.

To mocny argument za aktywnym uczeniem się, ale nie bezpośredni dowód na ograniczenie używania telefonów przez dzieci. Badano przede wszystkim efekty kształcenia w szkolnictwie wyższym. Freeman i współautorzy, 2014.

Jak wykorzystać ten kierunek w szkole? Poniższe propozycje są praktycznymi sposobami organizacji pracy, a nie gotowym, przebadanym programem ograniczania smartfonów.

Na matematyce zaproponuj: „Mamy określony budżet na klasową wycieczkę. Która oferta rzeczywiście jest najkorzystniejsza?”. Na języku polskim: „Jakiego argumentu użyłbyś, żeby przekonać bohatera do innej decyzji?”. Na przyrodzie: „Jak sprawdzimy, w którym miejscu szkolnego podwórka gleba najdłużej utrzymuje wilgoć?”.

Następnie połącz zadanie z celem lekcji. Uczeń powinien wiedzieć, czego się uczy i do czego wykorzysta tę wiedzę.

Najpierw każdy sam zapisuje odpowiedź. Później uczniowie porównują pomysły w parach. Dopiero na końcu wybrane pary przedstawiają wnioski.

Taki układ daje przestrzeń również osobom, które potrzebują chwili namysłu i rzadziej zgłaszają się na forum. Każdy rozpoczyna od własnego wkładu.

Zaproponuj dwie formy przedstawienia rozwiązania: schemat z opisem albo krótką wypowiedź. Pozwól wybrać jeden z dwóch problemów do przeanalizowania. Ustal wspólny cel i kryteria, pozostawiając uczniom część decyzji.

Wybór powinien być prosty i możliwy do obsłużenia przez nauczyciela. Nie trzeba przygotowywać trzydziestu różnych lekcji.

Samo polecenie „pracujcie w grupach” nie zapewnia współpracy. Warto określić wspólny rezultat, rozdzielić zadania i poprosić każdego o wyjaśnienie fragmentu rozwiązania.

Można przydzielić role osoby analizującej materiał, sprawdzającej argumenty i przedstawiającej wnioski, a następnie je zmieniać. Dzięki temu jeden uczeń nie wykonuje stale całej pracy, a drugi nie pozostaje wyłącznie obserwatorem.

Dziecko siedzące wśród dwudziestu kolegów może nadal czuć się samotne. Dlatego budowanie więzi wymaga czegoś więcej niż wspólnego przebywania w sali.

W badaniu podłużnym obejmującym 2100 holenderskich nastolatków Shuang Su i współautorzy analizowali relacje między problematycznym korzystaniem ze smartfona a kontaktami rówieśniczymi. Niższa samoocena umiejętności budowania bliskich przyjaźni przewidywała późniejsze nasilenie problematycznego korzystania z telefonu. W innym analizowanym przedziale czasowym zależność występowała również w przeciwnym kierunku.

Wyniki sugerują, że trudności w bliskich relacjach i problemy z używaniem smartfona mogą się wzajemnie wzmacniać. Nie dowodzą jednak, że wystarczy zwiększyć liczbę spotkań, aby ograniczyć korzystanie z urządzenia. Su i współautorzy, 2022.

Warto też pamiętać, że przyjaźnie podtrzymywane online mogą być autentyczne i ważne. Celem dorosłych jest poszerzanie możliwości kontaktu oraz wspieranie bezpiecznych więzi, także twarzą w twarz.

Nie pozostawiaj tworzenia par wyłącznie zasadzie „dobierzcie się sami”. Obserwuj, kto regularnie zostaje bez partnera, i organizuj bezpieczną współpracę z uwzględnieniem relacji w klasie.

Zaproponuj konkretne początki rozmowy: „Jak do tego doszedłeś?”, „Co mamy podobnego?”, „W czym możemy sobie pomóc?”. To małe ćwiczenia umiejętności, których nie każdy uczeń nauczył się wcześniej.

Udostępnij proste gry, materiały do rysowania, miejsce na spokojną rozmowę lub aktywność ruchową. Zaproś uczniów do współtworzenia propozycji.

Kluczowe pytanie brzmi: czy osoba stojąca z boku wie, jak dołączyć? Przy stoliku z grą może pomóc widoczna informacja „Możesz dołączyć” i obecność życzliwego dorosłego. Zostaw również możliwość spokojnego odpoczynku bez obowiązku rozmowy.

Badanie Marka Van Ryzina i Cary’ego Rosetha, obejmujące 1460 uczniów z 15 szkół z losowym przydziałem szkół do warunków badania, wykazało, że odpowiednio zorganizowane uczenie się we współpracy poprawiało poczucie więzi rówieśniczej. U uczniów marginalizowanych ograniczało także niektóre problemy związane z przemocą i stresem.

Nie badano tu używania smartfonów. Wyniki pokazują jednak, że codzienny sposób prowadzenia lekcji może służyć budowaniu relacji. Van Ryzin i Roseth, 2018.

Zaplanuj więc krótkie zadania wymagające wzajemnej pomocy kilka razy w tygodniu. Po pracy zapytaj: „Co pomogło wam się porozumieć?” i „Co następnym razem zrobicie inaczej?”.

Dom może wzmacniać szkolne działania poprzez konkretne, wspólnie uzgodnione zwyczaje.

Na początek wybierz jedną metodę angażującą na lekcji oraz jedno działanie wspierające relacje. Przez dwa tygodnie obserwuj, ilu uczniów uczestniczy w zadaniach, kto pozostaje na uboczu i jak często trzeba przypominać o telefonach. Zapytaj także samych uczniów, co pomaga im się skupić.

Nie każde sięganie po ekran wynika z nudy. Dlatego obok atrakcyjnych zajęć potrzebna jest indywidualna rozmowa, szczególnie gdy uczeń wyraźnie wycofuje się z kontaktów lub zgłasza wykluczenie. Sama ciekawa lekcja nie rozwiąże problemu przemocy rówieśniczej.

Nauczyciel nie musi codziennie wymyślać szkolnego festiwalu atrakcji, a rodzic organizować każdej wolnej minuty. Warto zacząć od uważności: dać dziecku zadanie, w którym może coś wnieść, i kontakt, w którym ktoś naprawdę go słucha.