Koniec sierpnia w wielu domach wygląda podobnie. Lista zakupów. Zeszyty w kratkę i w linię. Bloki, kredki, długopisy. Nowe buty, strój na WF. Plecak, który powinien wytrzymać przynajmniej do czerwca. Do tego planowanie dojazdów, zajęć dodatkowych i próba przywrócenia rozsądnej godziny zasypiania.
Rodzice przygotowują dziecko do szkoły.
A właściwie przygotowują rzeczy dziecka do szkoły.
Znacznie rzadziej na naszej sierpniowej liście pojawia się punkt:
„Porozmawiać z dzieckiem o tym, jak się czuje przed powrotem”.
A przecież pierwszego dnia szkoły przez drzwi klasy wchodzi nie tylko uczeń z nowym plecakiem. Wchodzi tam dziecko, które przez ostatnie dwa miesiące przeżywało, poznawało, obserwowało i zmieniało się.
I dokładnie to samo wydarzyło się z jego kolegami i koleżankami.
Ta sama klasa, ale już trochę inni ludzie
Dorosłemu łatwo pomyśleć: „Przecież wracasz do swojej szkoły. Znasz nauczycieli, znasz klasę, masz tam kolegów. Czym tu się stresować?”.
Tylko że z perspektywy dziecka sprawa może wyglądać zupełnie inaczej.
Przez wakacje ktoś bardzo się zaprzyjaźnił z koleżanką, z którą wcześniej prawie nie rozmawiał. Ktoś pokłócił się z najlepszym przyjacielem. Ktoś pierwszy raz się zakochał. Ktoś urósł kilkanaście centymetrów i nagle inaczej patrzy na własne ciało. Ktoś był pierwszy raz sam na obozie. Ktoś przeżył fantastyczne wakacje, a ktoś spędził je głównie w domu i teraz obawia się pytania: „A gdzie ty byłeś?”.
Zmienić mogła się również pozycja dziecka w grupie, jego zainteresowania, pewność siebie czy sposób patrzenia na siebie.
Dlatego powrót do dobrze znanej klasy też jest ponownym wejściem w grupę.
Specjaliści Child Mind Institute zwracają uwagę, że początek roku szkolnego może powodować wzrost napięcia również u dzieci, które zwykle dobrze sobie radzą. Zmiana nauczyciela, klasy czy sytuacji w grupie rówieśniczej może być dodatkowym źródłem niepewności.
Można więc spojrzeć na wrzesień inaczej: dziecko nie zaczyna szkoły „od miejsca, w którym skończyło w czerwcu”. W pewnym sensie każdego roku zaczyna ją psychicznie od nowa.
Nie pytaj tylko: „Cieszysz się, że wracasz?”
To jedno z najczęściej zadawanych pod koniec wakacji pytań.
Problem w tym, że niewiele z niego wynika.
„Tak”.
„Nie”.
„Nie wiem”.
Koniec rozmowy.
Podobnie działa pytanie: „Stresujesz się szkołą?”. Może wręcz sugerować dziecku, że powinno się czegoś obawiać. Child Mind Institute rekomenduje raczej spokojne słuchanie dziecka, uznawanie jego emocji i unikanie pytań, które z góry podpowiadają, że powrót do szkoły musi być źródłem lęku.
Spróbujmy więc inaczej.
Nie organizujmy „poważnej rozmowy o szkole” przy stole, podczas której dziecko czuje się jak na przesłuchaniu. Wykorzystajmy spacer, jazdę samochodem, wspólne zakupy albo wieczorną rozmowę.
I zacznijmy od ciekawości.
Możesz zapytać:
„Na co najbardziej czekasz, kiedy myślisz o powrocie do szkoły?”
A potem:
„A na co najmniej?”
To proste pytania, które pozwalają dziecku samemu zdecydować, o czym chce opowiedzieć.
Może się okazać, że matematyka i oceny wcale nie znajdują się na szczycie jego listy.
Porozmawiajcie o ludziach, nie tylko o nauce
Szkoła dla dziecka to nie wyłącznie lekcje. To również- a czasem przede wszystkim- relacje.
Dlatego przed rozpoczęciem roku warto zapytać:
„Z kim najbardziej chciałbyś/chciałabyś się spotkać?”
„Czy jest ktoś, z kim po wakacjach może być ci trochę trudno?”
„Czy z kimś z klasy miałeś/miałaś kontakt przez wakacje?”
„Myślisz, że coś mogło się zmienić w waszej klasie?”
W przypadku starszych dzieci można pójść krok dalej:
„Czy jest jakaś relacja w klasie, którą chciałbyś/chciałabyś w tym roku zmienić?”
Być może dziecko odpowie: „Nie wiem”.
To też jest odpowiedź.
Nie każda rozmowa musi natychmiast przynieść ważne zwierzenie. Czasem największą wartością jest samo przekazanie komunikatu:
„Możesz ze mną o tym rozmawiać”.
Znaczenie rozmowy, życzliwości i bliskiej więzi dla zdrowia psychicznego dzieci podkreślają również materiały dotyczące zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży rekomendowane przez Ministerstwo Edukacji.
Zapytaj o obawy ale nie próbuj od razu ich usuwać
Rodzice mają niezwykle silny odruch naprawiania świata swoich dzieci.
– Boję się nowej nauczycielki.
– Nie bój się, na pewno będzie fajna.
– Chyba Ola już mnie nie lubi.
– Daj spokój, przecież jesteście przyjaciółkami.
– Boję się, że sobie nie poradzę.
– Oczywiście, że sobie poradzisz!
Mówimy to z najlepszych intencji. Chcemy uspokoić dziecko.
Tymczasem czasem warto przez chwilę nie uspokajać, tylko posłuchać.
„Rozumiem. A czego konkretnie się obawiasz?”
„Co sprawia, że tak myślisz?”
„Co mogłoby ci wtedy pomóc?”
„Chcesz, żebym tylko posłuchał/posłuchała, czy chcesz razem wymyślić, co można zrobić?”
To ostatnie pytanie jest szczególnie cenne. Pokazuje dziecku, że rodzic nie musi natychmiast przejmować kontroli nad sytuacją.
Eksperci Child Mind Institute również zalecają, by nie lekceważyć obaw dziecka, ale ich wysłuchać, a następnie wspólnie zastanowić się nad sposobem poradzenia sobie z konkretną trudnością.
Powiedz dziecku coś, o czym dorośli często zapominają
Przed pierwszym dniem szkoły warto powiedzieć dziecku:
„Nie musisz pierwszego dnia wiedzieć, jak będzie wyglądał cały rok”.
Pierwszy dzień nie jest egzaminem.
Pierwszy tydzień również nim nie jest.
Nie trzeba natychmiast znaleźć swojego miejsca w grupie, zaprzyjaźnić się z nową osobą, polubić nauczyciela i bez problemu wejść w rytm obowiązków.
Adaptacja potrzebuje czasu.
Warto też przypomnieć dziecku, że mieszane emocje są czymś naturalnym. Można jednocześnie cieszyć się na spotkanie z przyjaciółmi i nie mieć najmniejszej ochoty na poranne wstawanie. Można lubić szkołę i stresować się pierwszym dniem. Można tęsknić za klasą i jednocześnie chcieć, żeby wakacje trwały jeszcze miesiąc.
Jedno uczucie nie wyklucza drugiego.
Porozmawiajcie również o tym, co zrobić, kiedy będzie trudno
Przygotowanie psychiczne nie powinno polegać na przekonywaniu:
„Na pewno będzie dobrze”.
Bo być może któregoś dnia nie będzie.
Znacznie bezpieczniejszym komunikatem jest:
„Jeżeli coś będzie nie tak, będziemy mogli razem zastanowić się, co z tym zrobić”.
Można przed rozpoczęciem roku ustalić:
„Do kogo w szkole możesz zwrócić się, gdyby wydarzyło się coś trudnego?”
„Któremu nauczycielowi najbardziej ufasz?”
„Co możesz zrobić, jeśli ktoś przekroczy twoją granicę?”
„Po czym poznam, że masz gorszy dzień i potrzebujesz rozmowy?”
„Wolisz, żebym wtedy pytał/pytała, czy raczej poczekał/poczekała, aż sam/sama przyjdziesz?”
Dziecko nie potrzebuje gwarancji, że nic trudnego się nie wydarzy.
Potrzebuje świadomości, że jeśli coś się wydarzy, nie zostanie z tym samo.
Warto również pamiętać, że szkoły oferują pomoc psychologiczno-pedagogiczną, której zadaniem jest m.in. rozpoznawanie indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów oraz czynników wpływających na ich funkcjonowanie w szkole.
A może zapytać dziecko, jakie chce być w tym roku?
Nie tylko: jakie chce mieć oceny.
To może być jedna z najciekawszych rozmów kończących wakacje.
„Jaki chciałbyś/chciałabyś być w tym roku szkolnym?”
Odważniejszy?
Spokojniejsza?
Bardziej samodzielny?
Mniej przejmująca się opinią innych?
Chcesz poznać kogoś nowego?
Częściej zgłaszać się na lekcjach?
A może przeciwnie – trochę odpuścić sobie presję bycia najlepszym?
Takie pytanie przenosi uwagę z wyników na rozwój.
Bo dziecko nie wraca do szkoły wyłącznie po kolejne stopnie.
Wraca tam również uczyć się relacji, samodzielności, porażek, stawiania granic, współpracy, odwagi i proszenia o pomoc.
Rodzicu, opowiedz też trochę o sobie
Rozmowa nie musi działać tylko w jedną stronę.
Możesz powiedzieć:
„Pamiętam, że przed rozpoczęciem roku też trochę się stresowałem/stresowałam”.
Albo:
„Najtrudniejsze w szkole były dla mnie relacje z innymi”.
„Bałem/bałam się, że nie będę wystarczająco dobry/dobra”.
Takie krótkie historie mogą pokazać dziecku coś ważnego: emocje związane ze szkołą nie są oznaką słabości.
Trzeba tylko uważać, żeby własnymi doświadczeniami nie napisać dziecku scenariusza.
Jeżeli rodzic przez pół godziny opowiada o tym, jak okropne były jego szkolne lata, dziecko może wejść 1 września do budynku z lękiem, którego wcześniej wcale nie miało.
Spokój dorosłego ma znaczenie. Dzieci obserwują nie tylko to, co mówimy, ale również sposób, w jaki sami reagujemy na zmianę i napięcie.
Przygotujcie głowę tak samo jak plecak
Pod koniec sierpnia warto oczywiście sprawdzić, czy są wszystkie podręczniki.
Podpisać zeszyty.
Przymierzyć buty na WF.
Stopniowo wrócić do regularnego rytmu snu, bo odpowiednia ilość i jakość snu ma znaczenie zarówno dla zdrowia, samopoczucia, jak i funkcjonowania poznawczego dziecka.
Ale na naszej liście przygotowań do szkoły powinno znaleźć się jeszcze jedno zadanie:
znaleźć czas na spokojną rozmowę.
Nie jedną wielką „rozmowę wychowawczą”.
Kilka małych.
W samochodzie.
Podczas spaceru.
Przy kolacji.
W czasie kupowania ostatniego zeszytu.
Bez oceniania. Bez natychmiastowych rad. Bez zapewniania na siłę, że „wszystko będzie dobrze”.
Z ciekawością.
Bo pierwszego września do szkoły nie wraca dokładnie to samo dziecko, które wyszło z niej pod koniec czerwca.
I do jego klasy również nie wracają dokładnie ci sami ludzie.
Nowy rok szkolny zaczyna się więc nie wtedy, gdy kupimy ostatni zeszyt. Zaczyna się wtedy, gdy pomożemy dziecku poczuć, że niezależnie od tego, co czeka je za drzwiami klasy, ma obok siebie dorosłego, z którym może o tym porozmawiać.
Źródła i materiały dla rodziców
Child Mind Institute – „Back-to-School Anxiety”
Praktyczne wskazówki ekspertów dotyczące lęku i napięcia związanego z początkiem roku szkolnego.
https://childmind.org/article/back-school-anxiety/
American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org – „Back-to-School Tips for Families”
Porady dla rodziców dotyczące przygotowania dziecka do rozpoczęcia roku i rozmowy o jego obawach.
https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/gradeschool/school/Pages/back-to-school-tips.aspx
Ministerstwo Edukacji Narodowej – „Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży”
Materiały dotyczące m.in. znaczenia rozmowy, bliskiej więzi, samoakceptacji i reagowania na kryzysy psychiczne dzieci.
https://www.gov.pl/web/edukacja/zdrowie-psychiczne-dzieci-i-mlodziezy–biuletyn-nfz
Pacjent.gov.pl – „Zdrowy powrót do szkoły”
Informacje dotyczące przygotowania dziecka do szkoły, jego samopoczucia oraz zdrowych nawyków.
https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zdrowy-powrot-do-szkoly
Powroty.gov.pl – „Pomoc psychologiczno-pedagogiczna”
Informacje o możliwościach uzyskania przez ucznia pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole.
https://powroty.gov.pl/pomoc-psychologiczno-pedagogiczna
