Czym jest UDL?
Uniwersalne Projektowanie Uczenia się (Universal Design for Learning – UDL) to sposób planowania lekcji, który od początku uwzględnia zróżnicowane potrzeby wszystkich uczniów. Zamiast tworzyć jeden „standardowy” scenariusz zajęć, a następnie wprowadzać indywidualne dostosowania tylko dla wybranych dzieci, nauczyciel projektuje proces nauczania tak, aby był dostępny dla jak najszerszego grona odbiorców.
W tym podejściu zakłada się, że trudności w uczeniu się nie wynikają wyłącznie z cech ucznia, lecz często są konsekwencją barier obecnych w środowisku szkolnym – w sposobie przekazywania treści, organizacji zajęć, formach sprawdzania wiedzy czy w nadmiarze bodźców. UDL pozwala te bariery ograniczać już na etapie planowania lekcji, oferując uczniom różne drogi dostępu do wiedzy i różne sposoby wykazywania się osiągnięciami (Ośrodek Rozwoju Edukacji, Uniwersalne projektowanie w edukacji jako odpowiedź na zróżnicowane potrzeby edukacyjne uczniów) [1].
Perspektywa prawna – dlaczego szkoła ma taki obowiązek?
W polskim prawie oświatowym nie występuje wprost nazwa „UDL”. Istnieje jednak szereg obowiązków ustawowych, które wprost prowadzą szkoły w kierunku modelu nauczania opartego na dostępności i elastyczności metod pracy.
1.Obowiązek zapewniania dostępności
Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, podmioty publiczne – w tym szkoły – mają obowiązek zapewnić dostępność architektoniczną, cyfrową oraz informacyjno-komunikacyjną.[2]
W praktyce oznacza to nie tylko likwidowanie barier fizycznych, ale również takie organizowanie procesu nauczania, aby każdy uczeń mógł realnie korzystać z edukacji. Jeżeli sposób prowadzenia lekcji uniemożliwia części uczniów odbiór treści lub wykazanie się wiedzą, obowiązek dostępności nie jest spełniony.
UDL stanowi spójny model dydaktyczny umożliwiający realizację tego obowiązku bezpośrednio w klasie – poprzez projektowanie elastycznych form przekazu, pracy i oceniania.
2.Obowiązek dostosowania metod nauczania
Zgodnie z ustawą o systemie oświaty nauczyciel jest zobowiązany do dostosowania metod i form pracy do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów oraz ich możliwości psychofizycznych.[3]
Obowiązek ten:
- dotyczy wszystkich uczniów,
- nie jest uzależniony od posiadania orzeczenia,
- odnosi się do codziennego procesu dydaktycznego.
W tradycyjnym modelu szkoły realizowany jest on zwykle po wystąpieniu trudności. UDL umożliwia realizację tego wymogu w sposób systemowy i wyprzedzający – poprzez projektowanie dostępnych lekcji dla całej klasy.
- Ocena funkcjonalna jako punkt wyjścia
Współczesny model edukacji włączającej opiera się na diagnozie funkcjonalnej ucznia, czyli rozpoznaniu:
- barier występujących w środowisku szkolnym,
- sposobu funkcjonowania ucznia,
- jego zasobów i mocnych stron.
W przypadku uczniów z orzeczeniem wyniki tej analizy ujmowane są w Wielospecjalistycznej Ocenie Poziomu Funkcjonowania Ucznia (WOPFU), sporządzanej przez zespół nauczycieli i specjalistów[4]. Coraz częściej wykorzystuje się również klasyfikację ICF jako ramę opisu funkcjonowania ucznia (ORE, Wykorzystanie ICF w edukacji włączającej)[5].
Sama dokumentacja nie poprawia jednak sytuacji ucznia – konieczne jest przełożenie jej wniosków na praktykę dydaktyczną.
Perspektywa praktyczna – jak działa model funkcjonalny?
Model funkcjonalny przesuwa punkt ciężkości z „deficytów ucznia” na analizę relacji między uczniem a środowiskiem szkolnym.
Zamiast pytania:
„Co jest nie tak z dzieckiem?”
pojawia się pytanie:
„Jakie bariery w szkole utrudniają mu uczenie się i co można zmienić?”
Przykład
Uczeń ma trudności z koncentracją uwagi. Ocena funkcjonalna wykazuje, że największym problemem jest hałas i nadmiar bodźców w klasie. Barierą okazuje się więc organizacja przestrzeni, a nie wyłącznie cecha ucznia.
Rozwiązaniem może być stworzenie w klasie strefy pracy w ograniczonych bodźcach – dostępnej dla wszystkich uczniów, którzy w danym momencie jej potrzebują (MEiN/ORE, Model oceny funkcjonalnej. Materiały dla nauczycieli i specjalistów [6].
UDL – czyli ocena funkcjonalna w działaniu
UDL pozwala systematycznie wdrażać wnioski z oceny funkcjonalnej poprzez trzy filary:
- Wiele form reprezentacji
Przekazywanie treści w różnych formatach: tekst, grafika, nagranie audio, wideo, schematy.
- Wiele form ekspresji
Możliwość prezentowania wiedzy poprzez test, projekt, wypowiedź ustną, prezentację, mapę myśli czy nagranie.
- Wiele form zaangażowania
Różnicowanie poziomu trudności, tematyki i form pracy, co zwiększa motywację i poczucie sprawstwa uczniów.
(ORE, Standardy dostępności w edukacji[7])
Schemat działania w edukacji włączającej
Przepisy prawa → ocena funkcjonalna → projektowanie UDL
- prawo nakłada obowiązek dostępności i dostosowania metod,
- ocena funkcjonalna identyfikuje bariery i zasoby,
- UDL zamienia te wnioski w konkretne rozwiązania dydaktyczne.
Ocena funkcjonalna bez zmiany sposobu planowania lekcji pozostaje jedynie dokumentem administracyjnym. Dopiero UDL nadaje jej realne znaczenie edukacyjne.
UDL nie jest dodatkowym obciążeniem dla nauczyciela, lecz racjonalną odpowiedzią na obowiązki już istniejące w prawie. Dla dyrektora stanowi narzędzie systemowego zapewniania dostępności szkoły, a dla nauczyciela – sposób pracy ograniczający konieczność tworzenia licznych indywidualnych dostosowań.
Autor artykułu: Ewa Ratajczyk
Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego – specjalizacja pedagogika nauczania początkowego, Studium Przedmiotowo – Metodycznego reedukacja dzieci z zaburzeniami fragmentarycznymi oraz Akademii Ekonomicznej w Katowicach – studia podyplomowe z zarządzania oświatą i dydaktyki przedsiębiorczości. Absolwentka wielu kursów kwalifikacyjnych i doskonalących, m.in. z zarządzania placówką oświatową; edukatora; nauczania blokowego; wprowadzania umiejętności kluczowych w treści programowe; komunikacji i innych podnoszących kwalifikacje oraz umiejętności zawodowe.
Źródła publikacji :
Grodzka M., Ocena funkcjonalna w praktyce szkolnej, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2021.
Ministerstwo Edukacji Narodowej, Standardy Dostępnej Szkoły, Warszawa 2020.
Ośrodek Rozwoju Edukacji, Edukacja dla wszystkich – ramy teoretyczne i założenia merytoryczne modelu edukacji włączającej, Warszawa 2020.
Ośrodek Rozwoju Edukacji, Uniwersalne projektowanie w edukacji (UDL) jako odpowiedź na zróżnicowane potrzeby edukacyjne uczniów, e-zasoby ORE, 2020.
Ośrodek Rozwoju Edukacji, Wykorzystanie ICF w edukacji włączającej. Poradnik dla kadr oświatowych, Warszawa 2021.
Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz.U. 2019 poz. 1696).
Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jednolity).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie kształcenia specjalnego, 2017 r
[1] Ośrodek Rozwoju Edukacji, Uniwersalne projektowanie w edukacji (UDL) jako odpowiedź na zróżnicowane potrzeby edukacyjne uczniów.
[2] Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz.U. 2019 poz. 1696).
[3] Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty
[4] Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia specjalnego.
[5] Ośrodek Rozwoju Edukacji, Wykorzystanie ICF w edukacji włączającej. Poradnik dla kadr oświatowych, 2021.
[6] MEiN / ORE, Model oceny funkcjonalnej. Materiały dla nauczycieli i specjalistów.
[7] Ośrodek Rozwoju Edukacji, Standardy dostępności w edukacji.
Chcesz przełożyć ocenę funkcjonalną na realną zmianę w pracy szkoły?
Jeśli w Twojej placówce powstają WOPFU, prowadzona jest diagnoza funkcjonalna i podejmowane są działania w obszarze edukacji włączającej, warto zrobić kolejny krok przyjrzeć się, jak Uniwersalne Projektowanie Uczenia się (UDL) może stać się systemowym narzędziem pracy całej rady pedagogicznej.
Szkolenie „Projektowanie uniwersalne jako sposób na tworzenie warunków dla edukacji włączającej” pokazuje, jak przełożyć obowiązki wynikające z prawa oświatowego i wnioski z oceny funkcjonalnej na konkretne rozwiązania dydaktyczne stosowane w codziennej praktyce szkolnej.
👉 Szczegóły szkolenia dla rad pedagogicznych:
https://eko-tur.pl/rada-pedagogiczna-szczegoly/B/4546/projektowanie-uniwersalne-jako-sposob-na-tworzenie-warunkow-dla-edukacji-wlaczajacej
Zadzwoń i dopytaj o szczegóły oraz wolne terminy: 22 841 62 08 lub 662 275 098
